Những cầu cảng cá vẫn còn đó

Phú Quốc không phải lúc nào cũng là một "điểm đến". Mới một thế hệ trước, đây còn là đảo chài — nơi những gia đình bao đời sống bằng biển, đóng ghe gỗ, làm nước mắm. Rồi làn sóng phát triển ập tới — resort, beach club, sân bay biến hòn đảo thành chặng bay ngắn từ Sài Gòn hay Bangkok — nhanh và triệt để. Nhà hàng mang tên quốc tế xếp dọc những bãi biển đông nhất. Khách sạn hạng sang ngự trên các mũi đá. Hòn đảo đã được xây lại gần như toàn bộ.

Vậy mà ở những xóm chài có trước cơn sốt ấy — dọc bến nước còn làm ăn thật và quanh mấy cầu cảng cũ — có một thứ vẫn giữ nguyên. Ghe vẫn bằng gỗ, vẫn sơn xanh. Lưới vẫn kéo và vá bằng tay. Đội ghe vẫn rời bến trước khi trời sáng. Không có gì trong đó là diễn cho du khách xem. Đó đơn giản là cách hòn đảo vận hành, bên dưới và song song với các resort cùng chợ đêm.

Muốn hiểu Phú Quốc, phải giữ được cả hai sự thật cùng lúc: đảo giờ là điểm đến lớn, nhưng tận trong cốt lõi, vẫn là một đảo chài.

Ngày làm việc ở đây bắt đầu trong bóng tối. Những chiếc ghe gỗ khiêm tốn, mũi cao, nước sơn đã bạc, rời bến trước khi trời hửng. Bạn ghe làm việc theo nhóm nhỏ, thuần thục: một người cầm lái, một người lo lưới, một người dỗ cho cái máy dầu già nua nổ máy. Mọi thứ gọn gàng mà không hề vội vã.

Phần lớn đội ghe đánh bắt quy mô nhỏ — mực, cá thu, cá cơm, tôm — thường đi suốt đêm và về khi trời sáng dần. Cá lên bờ được phân loại, ướp đá, rồi tỏa đi chợ hoặc về các xưởng sơ chế. Nhịp ấy đã giữ nguyên hàng chục năm.

Điều khiến khách lần đầu chú ý lại chính là những chiếc ghe. Dáng ghe đẹp một cách tự nhiên, gỗ được nước mặn và nắng mài nhẵn, nước sơn tróc xước — không ai cố làm cho chúng trông mới. Đó là ghe để làm việc, và chúng mang dấu vết lao động một cách thản nhiên. Chiếc thì có tên sơn ở mũi, chiếc chỉ đánh số.

Cầu cảng nơi ghe cập không phải công trình du lịch. Trên bến bừa bộn đồ nghề: lưới phơi nắng, vảy cá của mẻ sáng, cần xé gỗ xếp chờ chuyến đá sau. Không khí đặc mùi muối, mùi cá và mùi dầu máy. Ra bến trước bình minh, nhiều khả năng bạn là người khách duy nhất ở đó — và sự có mặt của bạn không làm nhịp làm việc chậm đi lấy một phách.

Phú Quốc nổi tiếng, ở Việt Nam và cả thế giới, trước hết vì một sản phẩm: nước mắm. Nước mắm Phú Quốc mang chỉ dẫn địa lý được bảo hộ, và cách làm thì nghiêm ngặt: cá cơm đánh bắt ở vùng biển quanh đảo, chượp muối ngay trên ghe chỉ vài giờ sau khi kéo lưới, rồi ủ trong những thùng gỗ khổng lồ từ một năm trở lên. Thứ nước rỉ ra từ đó là cái nền umami của bếp Việt — như Parmesan với bếp Ý, hay nước tương ngon với bếp Nhật.

Đi bộ qua xóm chài, bạn sẽ ngửi thấy nó trước khi kịp hiểu đó là gì: nồng, mặn, thoảng chút ngọt — thứ mùi khiến có người nhăn mặt, có người đâm ghiền. Đó là mùi của trái tim kinh tế hòn đảo.

Nhiều nhà thùng gia đình vẫn làm theo lối cũ, và một số nhà đón khách nếu hẹn trước qua khách sạn hoặc người dẫn đường. Đứng trong nhà thùng, giữa những thùng gỗ cao hơn đầu người đang lặng lẽ đi qua chặng ủ dài của mình, là một trải nghiệm gây xúc động khó ngờ. Mỗi thùng là nhiều năm lao động; còn sản phẩm là mấy đời hiểu biết về cách biến một con cá bạc nhỏ thành một trong những thứ gia vị lớn của thế giới.

Mùa mưa — khoảng tháng Bảy đến tháng Mười — là lúc hòn đảo giống chính mình nhất: vắng khách hơn, biển động hơn, nhịp làm ăn lộ rõ hơn. Mùa khô, tháng Mười Một đến tháng Năm, biển êm và khách đổ về; bãi biển chật dần, giá cả leo lên. Mùa cao điểm vẫn tìm được "đảo chài" trong lòng Phú Quốc, nhưng phải chủ tâm — và chịu khó dậy sớm.

Các xóm chài cũ nằm rải dọc bờ biển, cả phía đông lẫn phía tây đảo, đi taxi hay thuê xe máy đều tới dễ dàng.

Muốn xem đội ghe làm việc, hãy có mặt ở bến trước bình minh. Mang giày dép không sợ ướt — mặt cầu cảng trơn. Cứ mang máy ảnh nếu thích, nhưng đừng chắn lối. Ngư dân đang làm việc, không phải đang diễn; việc của bạn là lặng lẽ quan sát một hòn đảo lao động trước khi du khách thức dậy.

Thăm nhà thùng nước mắm truyền thống thì nên hẹn trước một ngày, qua khách sạn hoặc người dẫn đường. Bạn sẽ đi giữa các dãy thùng gỗ đang ủ chượp, nghe kể về quy trình; có nhà kết thúc bằng một lượt nếm thử.

Chợ sáng trung tâm đáng dành một tiếng dù bạn không mua gì. Sức sống ở đó là thật — dân đảo mua bán thật ở đây. Đi sau khi ghe đã về bến, trước khi ngày kịp nóng lên.

Chuyện ăn uống: tìm mấy quán nhỏ gần cầu cảng cũ — thường không bảng hiệu, hoặc chỉ có chữ Việt. Gọi đúng thứ vừa theo ghe lên bờ sáng nay: tô canh cá, con cá nướng nguyên con. Đồ ăn sẽ ngon xuất sắc, và hóa đơn chỉ bằng một phần nhỏ so với nhà hàng trong resort ven biển.

Phú Quốc đang thay đổi, không thể chối. Nhà gỗ cũ nhường chỗ cho bê tông. Người trẻ rời xóm chài vào làm khách sạn. Sản xuất dần cơ giới hóa. Câu hỏi còn bỏ ngỏ là phần nào của đời sống cũ sẽ được mang theo, phần nào sẽ tan hẳn vào nền kinh tế du lịch.

Nhưng hiện giờ, ghe vẫn rời bến trước bình minh. Lưới vẫn kéo bằng tay. Nước mắm vẫn ủ chậm rãi trong thùng gỗ. Rất đáng đi xem — không phải như xem một màn trình diễn, mà như xem công việc thật, làm tử tế, bởi những người đã làm nó qua nhiều thế hệ.

Cầu cảng vẫn còn đó. Công việc vẫn tiếp tục.

Nếu bạn muốn một Phú Quốc có cả hòn đảo lao động lẫn những bãi biển, hãy nói với chúng tôi — chuyên gia sẽ xếp lịch trình quanh điều đó và gửi lại bạn một báo giá rõ ràng.