Chợ nổi trên sông Cửu Long

Ở đồng bằng sông Cửu Long, nước xưa nay vẫn là hạ tầng chính. Đường là sông, xa lộ là kênh rạch, và nhịp sống là nhịp của con nước. Chợ mọc lên ở những khúc sông ghe xuồng qua lại đông nhất, và tồn tại đến giờ — dù thời gian và du lịch đã ít nhiều làm chúng đổi khác.

Chợ nổi sinh ra từ nhu cầu, không phải từ sự lãng mạn. Xóm làng miền Tây cất nhà sàn ven sông, rải trên cù lao và bờ bãi, ngăn cách nhau bằng những con rạch. Muốn họp chợ — nơi người trồng bán cho người mua, thương lái gom hàng cho bạn hàng — thì cứ ra chỗ ghe xuồng vốn đã qua lại. Chợ nổi không "dễ thương" như bưu thiếp. Nó thực dụng. Đó là cách miền Tây buôn bán từ xưa đến nay.

Chợ lớn nhất và đông khách nhất là chợ nổi Cái Răng gần Cần Thơ, nơi ghe xuồng tụ về từ lúc trời còn tối đen. Nhưng khắp châu thổ còn nhiều chợ nhỏ hơn, ít tên tuổi hơn, nơi guồng máy du lịch chưa chạm tới. Đó là chợ của người địa phương: một nhà vườn vài công đất bán cho thương lái tỉnh bên, cái nền kinh tế lặng lẽ lúc rạng sáng đang nuôi cả vùng.

Buổi chợ bắt đầu từ khi trời còn tối mịt, lúc ghe từ các miệt vườn xa đổ về. Trong canh cuối của đêm, mặt sông đầy ắp chuyện mua bán: ghe trái cây, ghe rau củ, ghe cá tôm lươn còn sống, ghe chở đồ nghề — nước đá, cần xé, dây thừng. Đến khi trời hửng sáng thì những mối hàng lớn đã xong gần hết.

Ghe nhỏ mà chở nặng, hàng chất cao ngất, chằng buộc bằng dây. Nhà vườn làm việc ngay trên ghe — cân bằng cân treo, trả giá, đếm tiền. Không có động tác thừa. Người này chất hàng lên xe tải ở bến để chở về chợ lớn trong đất liền; người kia là bạn hàng mua về bán lẻ ở sạp của mình. Giá cả chốt ngay trên mặt nước, nhiều khi gần như không cần lời nào: một cái khoát tay, một cái gật đầu, xong.

Tiếng nói của chợ là giọng miền Tây — nhanh, gọn, một thứ "tiếng lóng nghề" mà người ngoài, kể cả người Việt từ ngoài Bắc vào, nghe theo không kịp. Nhịp nói y hệt nhịp mua bán: dứt khoát, không vòng vo. Không ai mất thì giờ chào hỏi khách sáo. Người có hàng cần bán. Người có tiền cần mua. Cuộc mua bán chính là lời chào.

Trên ghe có gì là tùy mùa. Mùa nước nổi, khoảng tháng Năm đến tháng Mười, nước dâng cao, chợ xê dịch đôi chút — chỗ dời lên bờ cao hơn, chỗ lùi vào rạch sâu hơn. Ghe chở những thứ sống cùng con nước: rau muống, rau nhút, bầu bí. Nước rút thì mùa mới lại về — dưa, bí rợ, và trái cây nhiệt đới hết đợt này đến đợt khác.

Xoài thì nhiều giống hơn hẳn những gì khách phương xa từng biết, mỗi miệt vườn trung thành với giống riêng của mình. Dừa về nguyên trái còn vỏ, chất từng chục. Ghe chuối treo hàng lên khung tre — buồng trong buồng, một kiểu trù phú tầng tầng lớp lớp. Thanh long từ các vùng trồng phía dưới ngược dòng lên Cần Thơ rồi đi tiếp.

Cá tôm về cùng trên mặt nước ấy, thường là mẻ lưới của chính đêm hôm trước. Cá còn sống thì rộng trong giỏ thả sát mặt nước; đi xa thì ướp đá thật nhanh. Phần lớn tôm nhỏ không lên thẳng mâm cơm mà thành mắm, thành nước chấm — những thứ làm nên cái nền của bếp miền Tây.

Sông Cửu Long đã đổi thay nhiều chỉ trong một đời người. Đập thượng nguồn làm con nước khác đi. Khí hậu xê dịch mùa vụ. Máy móc khiến những mảnh ruộng vườn nhỏ khó sống, còn thành phố thì cứ kéo người trẻ đi. Xét theo mọi lẽ thường, chợ nổi lẽ ra đã biến mất.

Vậy mà ghe vẫn về trước bình minh. Những nhà vườn lớn tuổi vẫn đi sông bằng trí nhớ, bằng thứ hiểu biết truyền qua mấy đời. Máy đã thay chèo trên hầu hết ghe xuồng, nhưng cái mạch cũ vẫn nguyên: từ vườn ra chợ, từ chợ qua vựa, từ vựa về mâm cơm.

Người còn theo chợ phần nhiều đã có tuổi — những người cả đời sống trên sông nước. Có người được nhận ra nhờ chiếc ghe, có người nhờ món hàng: nhà bán xoài, nhà thanh long. Họ về chợ năm này qua năm khác, mùa này qua mùa khác, và bạn hàng nhìn là biết mặt.

Nhưng mỗi năm ghe lại thưa hơn, và miền Tây tự hỏi một câu không ai nói to: còn được bao lâu nữa? Một thế hệ, có lẽ. Hai, nếu may.

Đến Cái Răng vào giờ muộn buổi sáng cho thoải mái, bạn sẽ thấy một phiên chợ đã được sắp xếp cho du lịch. Tàu du lịch cập theo đoàn, hướng dẫn viên thuyết minh, người bán quen nói giá cho khách, máy ảnh nhiều hơn cần xé. Không hẳn là giả — giờ đó chợ vẫn buôn bán thật, hàng vẫn thật — nhưng đó là một phiên bản của chợ được dàn cho những chuyến ghé ngắn.

Muốn thấy chợ thật, phải ra sông từ lúc trời còn tối, trên một chiếc ghe nhỏ đã dặn từ tối hôm trước, rồi ngồi im giữa phiên chợ. Bạn sẽ là một trong số rất ít người lạ. Không ai chèo kéo bán gì cho bạn. Chợ không chậm lại vì bạn. Bạn chỉ là người ngồi xem giữa một nơi đang làm việc.

Những chợ nhỏ xa thành phố hơn thì không họp mỗi ngày và gần như không có khách du lịch. Chợ ấy phục vụ nhà vườn, vựa và bạn hàng địa phương. Giá ở đó là giá miền Tây trả cho nhau thật. Tiếng trả giá cũng thật.

- Ra sông khi trời còn tối. Đời sống thật của chợ diễn ra trước lúc mặt trời lên; hãy đến cùng khúc cuối của đêm và xem chợ đầy dần. Đợi nắng lên hẳn là chỉ còn xem giờ vãn chợ. - Dặn ghe và người chèo từ chiều hôm trước. Ghe nhỏ, đơn giản tốt hơn tàu du lịch gắn máy — êm hơn, đỡ phiền người ta hơn, len giữa chợ cũng dễ hơn. - Chấp nhận sự im lặng. Cái thú lớn nhất là được xem buôn bán diễn ra mà không ai bình luận. Người dẫn đường tốt sẽ trả lời khi bạn hỏi, chứ không thuyết minh suốt buổi. - Mang tiền lẻ. Mua trái cây ngay trên ghe thì đừng mong ai có tiền thối cho tờ lớn. - Cân nhắc một chợ ít tên tuổi. Cái Răng ấn tượng nhưng đông. Chợ nhỏ đòi bạn nhiều công sức hơn — và trả lại cũng nhiều hơn.

Chợ vãn thì ghe tản đi. Chiếc cập bến nhỏ cho hàng lên xe tải; chiếc neo lại nghỉ, chủ ghe lên quán cà phê bờ sông ngồi tính chuyện buôn bán sáng nay; chiếc quay thẳng về vườn để tỉa cành, tưới nước cho kịp phiên sau.

Với người khách chịu dậy sớm, thường sẽ có phần thưởng: bữa sáng ở một quán bình dân sát mé sông, thực đơn phản chiếu đúng những gì vừa được mua bán — tô bún cá, chén cháo hành phi, con cá nướng nguyên con ăn kèm rau sống chấm nước mắm. Ngồi ăn bên mặt nước đang lặng dần, đó nhiều khi là bữa ngon nhất của cả chuyến đi: có vị của tinh mơ, của lao động, của một nơi mà những điều cốt lõi đã rất lâu rồi không đổi.

Nếu một buổi bình minh trên sông nghe giống kiểu buổi sáng bạn muốn có, hãy nói với chúng tôi — chúng tôi sẽ dựng chặng miền Tây quanh nó và gửi lại bạn lộ trình cùng một mức giá rõ ràng.